Vorige week eindigde de zondagoverdenking met de gedachte dat onderwijs een plek is waar denken mag groeien. Die zin bleef bij me. Niet als geruststelling, maar als vraag. Want als denken mag groeien, wat gebeurt er dan wanneer we steeds meer van dat denken uitbesteden?
In de afgelopen dagen doken er in de Facebookgroep Leraar Nederlands onderzoeken 1 2 op over het gebruik van generatieve AI. De uitkomsten waren genuanceerder dan de headlines deden vermoeden. Niet: AI maakt dom. Ook niet: AI maakt slimmer. Maar iets ongemakkelijkers.
Wie AI inzet vóórdat het eigen denken op gang komt, lijkt iets kwijt te raken. Betrokkenheid. Herinnering. Eigenaarschap. Het denken wordt sneller, maar ook dunner. Wie daarentegen eerst zelf denkt — ordent, twijfelt, kiest — en daarna AI gebruikt, lijkt juist verdieping te ervaren. Alsof het denken niet verdwijnt, maar wordt verlengd.
Het verschil zit niet in de technologie.
Het zit in de volgorde.
Dat maakt deze tijd interessant, maar ook confronterend. Want eigenlijk doen we dit al heel lang. Bedrijven huren copywriters in. Bestuurders laten toespraken schrijven. Niemand twijfelt eraan waar de verantwoordelijkheid ligt. Niet bij degene die de woorden formuleert, maar bij degene die ervoor gaat staan.
Nu heeft iedereen zo’n persoonlijke copywriter op zak.
Dat is geen morele breuk met het verleden. Het is een schaalvergroting.
De vraag is dus niet of we teksten nog zelf schrijven. Dat deden we lang niet altijd al. De vraag is of we nog wonen in de woorden die we gebruiken. Of we begrijpen wat er staat. Of we het kunnen uitleggen, nuanceren, verdedigen. Of we verantwoordelijkheid nemen voor wat we laten zeggen.
Misschien verschuift het onderwijs daarom van auteurschap naar eigenaarschap. Niet: heb jij dit zelf gemaakt?
Maar: sta jij voor wat hier staat?
Dat vraagt iets anders van beoordelen. Minder focus op het eindproduct. Meer aandacht voor het denkproces. Voor keuzes, stappen, herzieningen. Voor het moment waarop iemand kan zeggen: dit is waarom het zo staat.
En misschien raakt dit aan een nog diepere vraag, die we voorlopig niet hoeven te beantwoorden, maar wel mogen stellen: wat maakt ons eigenlijk mens?
Is dat het feit dat we denken?
Of dat we verantwoordelijkheid dragen voor wat we doen met dat denken?
Als generatieve AI een volgende stap is in onze ontwikkeling — niet als vervanging, maar als uitbreiding — dan vraagt dat geen terugverlangen naar vroeger. Het vraagt bewustzijn. Begeleiding. En vooral: onderwijs dat durft te blijven bij wat niet te automatiseren is.
Aandacht.
Oordeel.
Verantwoordelijkheid.
Misschien schrijven we straks minder zelf.
Maar misschien worden we wel preciezer in wat we zeggen, en eerlijker over hoe het tot stand komt.
En als onderwijs die beweging kan begeleiden,
dan is deze tijd geen bedreiging.
Dan is het opnieuw wat het altijd al was:
een oefenruimte voor mens-zijn in een veranderende wereld.
Ook in de landelijke media klinkt die zoektocht door. NRC schreef deze week over universiteiten die snel maatregelen willen nemen tegen AI-gebruik bij scripties. Het onderstreept hoe actueel dit vraagstuk is. Tegelijk laat het zien hoe sterk de reflex nog is om controle en detectie centraal te stellen, terwijl de diepere pedagogische vraag juist gaat over denken, verantwoordelijkheid en eigenaarschap.
Aangehaalde bronnen
1. Gerlich, M. (2025). From Offloading to Engagement: An Experimental Study on Structured Prompting and Critical Reasoning with Generative AI. Data, 10(11), 172. https://doi.org/10.3390/data10110172
2. Kosmyna, N., Hauptmann, E., Yuan, Y. T., Situ, J., Liao, X.-H., Beresnitzky, A. V., & Braunstein, I. (2025). Your Brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt when using an AI assistant for essay writing task (Preprint). MIT Media Lab. https://collimateur.uqam.ca/wp-content/uploads/sites/11/2025/12/2506.08872v1_comp.pdf